Język łotewski
| Latviešu | |
| Obszar | Łotwa i inne głównie USA, Kanada, Rosja |
| Liczba mówiących | 1,5 miliona |
| Ranking | (poza pierwszą 100.) |
| Klasyfikacja genetyczna | Języki indoeuropejskie *Języki bałtyckie **Języki wschodniobałtyckie ***Język łotewski |
| Pismo | łacińskie |
| Status oficjalny | |
| język urzędowy | Łotwa, jeden z urzędowych w Unii Europejskiej |
| Regulowany przez | Instytut Języka Łotewskiego |
| Kody języka | |
| ISO 639-1 | lv |
| ISO 639-2 | lav |
| SIL | LAT |
| W Wikipedii | |
| Zobacz też: język, języki świata |
|
 |
|
 |
|
Język łotewski (łot. latviešu valoda) - język z grupy języków bałtyckich, którym posługuje się w sumie ok. 1,5 mln osób, głównie na Łotwie.
Spis treści |
[edytuj] Informacje ogólne
Język łotewski należy wraz z litewskim do grupy wschodniej języków bałtyckich, stanowiących podgrupę w rodzinie języków indoeuropejskich. Obydwa języki zachowały stosunkowo dużą liczbę archaicznych cech prajęzyka, zwłaszcza w zakresie morfologii imiennej, aczkolwiek zarówno fonologia, jak i morfologia czasownika wykazują w stosunku do prajęzyka pewne innowacje. W przeciwieństwie do języka litewskiego łotewski był pod silnym wpływem języków germańskich, ugrofińskich oraz słowiańskich, czego efektem są stosunkowo liczne innowacje gramatyczne i leksykalne, nieobecne w litewskim. Dlatego też przydatność łotewskiego do badań porównawczych nad językami indoeuropejskimi i rekonstrukcji języka praindoeuropejskiego jest mniejsza, niż konserwującego wiele archaicznych cech języka litewskiego. Pewne archaiczne cechy języka łotewskiego (głównie leksyka, lecz nie tylko) występują zwłaszcza w tradycyjnych pieśniach ludowych (tzw. dainach) oraz w poezji ludowej.
Słownictwo łotewskie wykazuje wiele zapożyczeń z języka niemieckiego, języka szwedzkiego oraz języka rosyjskiego. Współcześnie obserwowany jest rosnący wpływ języka angielskiego.
Od wczesnego średniowiecza aż do XIX wieku język łotewski był pod bardzo silnym wpływem języka niemieckiego z uwagi na setki lat niemieckiego panowania na ternie Łotwy oraz tego, że nawet w późniejszych czasach, wyższą klasę społeczeństwa, na Łotwie, stanowili Niemcy.
Po odzyskaniu niepodległości w 1991 r. władze Łotwy ustanowiły język łotewski jedynym językiem urzędowym w tym kraju i prowadzą kampanię na rzecz jego upowszechnienia wśród mniejszości narodowych (przede wszystkim Rosjan preferujących język rosyjski).
[edytuj] Stara ortografia
Stara ortografia bazowała na niemieckim i nie reprezentowała zbyt dobrze wymowy języka łotewskiego. Na początku teksty pisane były używane przez niemieckich duchownych do pomocy w ich pracach z Łotyszami. Początkowo zasady pisowni były chaotyczne, np. było 12 wariantów pisania głoski "Š". W 1631 duchowny Georgs (Juris) Mancelis starał się usystematyzować pisownię. Tak powstały pierwsze, systematyczne zasady pisowni języka łotewskiego. Stara ortografia była używana do XX wieku, gdy powoli zastępowano ją nowoczesną ortografią.
[edytuj] Porównanie odmian łotewskiej ortografii
Na przykładzie Ojcze Nasz w różnych stylach języka łotewskiego:
| Pierwsza ortografia (Cosmographia Universalis) |
Stara ortografia | Nowa ortografia | Styl używany w internecie | |
|---|---|---|---|---|
| Muuſze Thews exkan tho Debbes | Muhſu Tehvs debbeſîs | Mūsu tēvs debesīs | Muusu teevs debesiis | |
| Sweetyttz thope totws waerdtcz | Swehtits lai top taws wahrds | Svētīts lai top tavs vārds | Sveetiits lai top tavs vaards | |
| Enaka mums touwe walſtibe. | Lai nahk tawa walſtiba | Lai nāk tava valstība | Lai naak tava valstiiba | |
| Tows praetcz noteſe | Taws prahts kai noteek | Tavs prāts lai notiek | Tavs praats lai notiek | |
| ka exkan Debbes tha arridtczan wuerſſon ſemmes | kà debbeſîs tà arirdſan zemes wirsû | kā debesīs, tā arī virs zemes | kaa debesiis taa arii virs zemes | |
| Muſze beniſke mayſe bobe mums ſdjoben. | Muhsu deeniſchtu maizi dod mums ſchodeen | Mūsu dienišķo maizi dod mums šodien | Muusu dienishkjo maizi dod mums shodien | |
| Vnbe pammet mums muſſe parrabe | Un pametti mums muhſu parradus [później parahdus] | Un piedod mums mūsu parādus | Un piedod mums muusu paraadus | |
| ka mehs pammettam muſſims parabenekims | kà arri mehs pamettam ſaweem parrahdneekeem | kā arī mēs piedodam saviem parādniekiem | kaa arii mees piedodam saviem paraadniekiem | |
| Vnbe nhe wedde mums exkan kaerbenaſchenne | Un ne eeweddi muhs eekſch kahrdinaſchanas | Un neieved mūs kārdināšanā | Un neieved muus kaardinaashanaa | |
| Seth atpeſthmums no to loune | bet atpeſti muhs no ta launa [później łauna] | bet atpestī mūs no ļauna | bet atpestii muus no ljauna | |
| Aefto thouwa gir ta walſtibe | Jo tew peederr ta walſtiba | Jo tev pieder valstība | Jo tev pieder valstiiba. | |
| vnbe tas ſpeez vnb tas Goobtcz tur muſſige | un tas ſpehks un tas gods muhſchigi [później muhzigi] | spēks un gods mūžīgi | speeks un gods muuzhiigi | |
| Amen | Amen | Āmen | Aamen |
[edytuj] Dialekty
Wyróżnia się trzy główne dialekty języka łotewskiego:
1. liwoński (łot. lībiskais dialekts) - na terenach przyległych do Zatoki Ryskiej;
2. środkowy (vidus dialekts) - w centrum kraju; na dialekcie tym oparty jest współczesny łotewski język literacki;
3. łatgalski, zwany też górnołotewskim (augšzemnieku dialekts) - we wschodnich częściach kraju, bezpośrednio sąsiadujących ze słowiańskim obszarem językowym[1].
Wśród powyższych dialektów wyróżnić można także szereg gwar. I tak, dialekt liwoński obejmuje gwary tamijskie[2], znajdujące się na terenie Kurlandii oraz gwary inflanckie, znajdujące się w zachodniej Liwonii. Dialekt środkowy rozpada się z kolei na a) gwary środkowe (na terenie Liwonii, nad rzeką Gaują); b) gwary zemgalskie (w basenie Lelupy, na terenie Semigalii); oraz c) gwary kurońskie (w południowej Kurlandii, w górnym biegu rzeki Windawy).
[edytuj] Gramatyka
W języku łotewskim wyróżnia się dwa rodzaje: męski i żeński. Wykładnikami formalnymi rodzaju są końcówki.
| Rodzaj | Końcówka | Przykłady |
|---|---|---|
| męski | -s | tēvs - ojciec, galds - stół |
| -š (zdrobnienia) | tētiņš - tatuś, aliņš - piwko | |
| -is | brālis - brat, skapis - szafa | |
| -us | medus - miód, ledus - lód | |
| żeński | -a | māsa - siostra, istaba - pokój |
| -e | māte - matka, puķe - kwiatek | |
| -s | nakts - noc, sirds - serce |
Rzeczowniki odmieniane są, podobnie jak w języku polskim przez siedem przypadków (choć niektórzy autorzy nie wyodrębniają narzędnika, który jest w liczbie pojedynczej zbieżny z biernikiem, a w liczbie mnogiej z celownikiem).
Z kilkoma wyjątkami akcent pada na pierwszą sylabę.
[edytuj] Pisownia i alfabet
Język łotewski jest zapisywany przy pomocy zmodyfikowanej łaciny. Nie są używane litery q, w, x, y, występują w nim natomiast litery ā, č, ē, ģ, ī, ķ, ļ, ņ, š, ū, ž. W dialekcie łatgalskim występuje litera ö.
Ortografia jest w dużym zakresie fonetyczna, odzwierciedlająca wymowę poszczególnych wyrazów.
Alfabet łotewski:
| A | Ā | B | C | Č | D | E | Ē | F | G | Ģ | H | I | Ī | J | K | Ķ | L | Ļ | M | N | Ņ | O | P | R | S | Š | T | U | Ū | V | Z | Ž |
| a | ā | b | c | č | d | e | ē | f | g | ģ | h | i | ī | j | k | ķ | l | ļ | m | n | ņ | o | p | r | s | š | t | u | ū | v | z | ž |
[edytuj] Zobacz też
[edytuj] Bibliografia
- W. Smoczyński, Język łotewski, [w:] Języki indoeuropejskie, red. L. Bednarczuk, t. II, Warszawa 1988, s. 870-884.
Przypisy
|
||||||||
